Miejsce wiecznego spoczynku starosty średzkiego i kolatorów kościoła

To doskonały czas, aby przespacerować się po nekropoliach i wspomnieć tych, którzy odeszli dawno temu, ale pozostawili po sobie ślad w kronice historycznej regionu. Dziś zaglądamy na przykościelny cmentarz w Nietrzanowie.

Starosta średzki

Można śmiało zaryzykować stwierdzenie, że Nietrzanowo wyróżnia się w skali kraju – liczba mieszkańców w ostatnich latach oscylowała w granicach 20-40, ale w miejscowości są aż trzy cmentarze: przykościelny, przy kościele i nieznacznie oddalony od kościoła. Pierwszy znajduje się w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła i jest otoczony murem. Zaraz za tym murem znajduje się kolejna nekropolia, ale ze względu na ograniczoną powierzchnię w późniejszych latach zmarłych zaczęto chować na wydzielonym obszarze, oddalonym od dotychczasowej nekropolii o około 125 metrów w linii prostej.

Podczas spaceru skupiłem się jedynie na grobach znajdujących się w bezpośrednim sąsiedztwie kościoła. Warto jednak zajrzeć do wnętrza świątyni, gdzie w podziemiach znajduje się krypta rodowa Stablewskich ze Szlachcina. W niej umieszczono trumnę ze szczątkami Sylwestra Sczanieckiego, starosty średzkiego, syna koniuszego królewskiego Józefa Sczanieckiego, dziadka działaczki narodowej Emilii Sczanieckiej. Co ciekawe, Sylwester Sczaniecki zmarł 31 lipca 1785 roku, ale na epitafium podano błędną datę. Druga ciekawostką pozostaje fakt, że Sczaniecki zmarł w Nietrzanowie, ale jego pogrzeb odbył się w Poznaniu, a 13 października 1828 roku odbył się ponowny pogrzeb starosty średzkiego, tym razem już we wsi, której był właścicielem.

Szlachcin

W krypcie pochowani zostali także Tertulian Stablewski herbu Oksza (10.12.1836 – 15.04.1895) i jego żona Kazimiera Nepomucena Stefania Łącka z Łąk Małych herbu Korzbok (10.04.1832 – 07.05.1892) – właściciele Szlachcina i kolatorzy kościoła w Nietrzanowie, a także ich wnuczka Izabella, która zmarła 10 lutego 1918 roku, mając niespełna 15 lat. Daty podaję nieprzypadkowo – istniał bowiem zwyczaj nadawania imion po krewnych, więc daty, bądź drugie i kolejne imiona, pozwalają zidentyfikować osobę, o której mowa. Dla przykładu – brat wspomnianej Izabeli, wnuczki Tertuliana Stablewskiego, otrzymał imię po dziadku.

Właściciele majątków ziemskich z reguły byli hojnymi darczyńcami, więc także parafia w Nietrzanowie wiele zawdzięcza dziedzicom okolicznych majątków. To właśnie ich groby znajdują się w bezpośrednim otoczeniu kościoła. I tak na przykościelnym cmentarzu pochowano Stanisława Kazimierza Kajetana Stablewskiego herbu Oksza, syna Tertuliana i Kazimiery, ojca Izabelli, pochowanych w krypcie. Stanisław Stablewski był ostatnim właścicielem Szlachcina, zmarł 26 czerwca 1940 roku. Jego 39-letni wówczas syn Tertulian nigdy nie odzyskał należnego mu majątku, a jedynie władze komunistyczne, w ramach rekompensaty, przyznały mu skromną rentę – zmarł bezpotomnie w 1973 roku w Zakopanem.

Brodowo

Na przykościelnym cmentarzu wzrok przykuwa sporej wielkości grób otoczony płotkiem z kutego żelaza. To miejsce spoczynku pochodzącej z Drzązgowa Teresy Szołdrskiej z domu Grudzińskiej i jej męża hrabiego Wiktora Szołdrskiego, brata Włodzimierza Damazego Walentyna Szołdrskiego, właściciela Brodowa. W 1887 roku ufundowali, dobudowaną od południowej strony kościoła w Nietrzanowie, Kaplicę Najświętszego Serca Jezusowego.

Jeszcze przed Szołdrskimi Brodowo należało do Ludwika Drwęskiego, którego mogiła została oznaczona betonowym krzyżem. Dziedzic nie ożenił się, ale miał dzieci z nieformalnego związku. Tuż nad krzyżem, na ścianie kościoła, znajduje się tablica nagrobna wnuczki Ludwika – Pelagii Wilkońskiej herbu Odrowąż, urodzonej ze związku nieślubnej córki dziedzica Apolonii z Piotrem Wilkońskim z Wilkonic. Dziewczynka zmarła mając 3 lata.

Pierzchno

Najpiękniej prezentuje się grób Marii z Białkowskich Zaremby, zmarłej w 1880 roku dziedziczki Pierzchna. Pomnik zdobi, wykonany z piaskowca, posąg zasmuconej kobiety. To dzieło Bolesława Konstantego Syrewicza, cenionego rzeźbiarza, którego kilkadziesiąt prac na warszawskich Powązkach zdobi groby artystów i intelektualnej elity. Maria Białkowska wyszła za mąż za doktora Wacława Ryszarda Zarembę, uczestnika powstania styczniowego. Rok po jej śmierci dr Zaremba ożenił się ponownie – jego wybranką została Zofia, siostra nieżyjącej żony. W 1894 roku Zaremba sprzedał Pierzchno i wyprowadził się do Wrocławia, a następnie do Krakowa, gdzie zmarł i został pochowany. Stąd samotny nagrobek Marii Zaremby na cmentarzu w Nietrzanowie. Jednak tuż obok, wtopiony w mur okalający nekropolię, znajduje się grób rodziców Marii – Stefanii hrabiny Bnińskiej herbu Łodzia Białkowskiej i Alfonsa Klemensa Białkowskiego, który mając 50 lat zginął tragicznie nadziawszy się na rapier w trakcie inscenizowanego pojedynku.

Skoro już mowa o dziedzicach Pierzchna, to przy wejściu do nietrzanowskiej świątyni pochowany został, zmarły na suchoty 2 lutego 1814 roku, w wieku 56 lat, Nereusz Urbanowski, syn właścicieli Pierzchna i Chudzic z początku XIX wieku. Jego matka Konstancja z Koczorowskich Urbanowska również została pochowana w Nietrzanowie.

Pozostali

Jeszcze pod koniec XVIII wieku wielkopolskie majątki składały się z kilku bądź kilkunastu wsi. Z czasem uległy rozproszeniu – poszczególne gospodarstwa dzielono między spadkobierców, oddawano jako posag, czy sprzedawano. Właściciele mniejszych majątków nie żyli już w takim dostatku i nie byli w stanie wspierać w znacznym stopniu swoich parafii. Niemniej kilka osób zdołało wkupić się w łaski proboszczów nietrzanowskiej parafii, zapewniając sobie miejsce spoczynku w najbliższym sąsiedztwie kościoła. Wśród nich znalazł się Józef Kurowski, najprawdopodobniej spokrewniony z Drwęskimi z Brodowa, Marcin Wesołek czy Józef Szydłowski.

Nie każdy musiał być właścicielem ziemskim, aby wpierać parafię i mieć z tego tytułu określone przywileje. Na kościele w Nietrzanowie znajduje się tablica nagrobna Mateusza Dobrowolskiego i jego żony Maryanny z Niewieckich. Mieszkali w Rumiejkach Szlacheckich, a Mateusz Dobrowolski pełnił funkcję sędziego pokoju, czyli sędziego najniższego stopnia, który zazwyczaj orzekał jedynie w przypadku drobnych spraw cywilnych. Ciekawostką może być skrót „pr. v.” zastosowany przy nazwisku jego żony. Dawniej w zwyczaju było podawanie na płytach nagrobnych wszystkich imion i nazwisk, a skrót oznacza „primo voto”, czyli że Marianna Dobrowolska z pierwszego małżeństwa nazywała się Zatorska.

Dobroczyńcy kościoła mieli prawo kollacji, czyli mogli przedstawiać biskupowi kandydatów na wikariuszy i proboszczów, zajmowali honorowe miejsca podczas nabożeństw i procesji, ich nazwiska widniały na kościelnych ławkach, które były zarezerwowane wyłącznie dla nich, a także mogli w świątyniach umieszczać swoje herby rodowe. Jednym z przywilejów było prawo do pochówku w świątyni bądź w jej bezpośrednim sąsiedztwie.

Przykościelny cmentarz w Nietrzanowie to jednak nie tylko groby kolatorów i ich rodzin.

::news{"type":"see-also","item":"29773"}