Bezcenne kolekcje generała Dąbrowskiego i Henryka Mańkowskiego

Niedawno minęło 271 lat od dnia narodzin generała Jana Henryka Dąbrowskiego, właściciela m.in. Środy. Twórca Legionów Polskich we Włoszech zgromadził w Winnej Górze wiele cennych pamiątek, których dziś próżno szukać, podobnie, jak znacznej części zbiorów Henryka Mańkowskiego. Co się stało z winnogórskimi skarbami?

Zbiory generała

Pałac w Winnej Górze wybudowany został przed 1770 rokiem z inicjatywy biskupa poznańskiego Teodora Kazimierza Czartoryskiego, ale ćwierć wieku później został skonfiskowany przez władze pruskie. 30 VI 1807 roku, po utworzeniu Księstwa Warszawskiego, Napoleon Bonaparte podarował Winną Górę generałowi Janowi Henrykowi Dąbrowskiemu, który otrzymał majątek o powierzchni przeszło 2,5 tysiąca hektarów, a w jego skład wchodziły miasta Środa i Pyzdry, kilkanaście wsi i 10 folwarków. Po upadku Napoleona Dąbrowski na krótko zajął się jeszcze tworzeniem armii Królestwa Polskiego, ale jesienią 1815 roku podjął decyzję o przejściu w stan spoczynku i w wieku 60 lat osiadł w Winnej Górze, a w pałacu stworzył tzw. Świątynię Zwycięstwa, w której zgromadził wiele cennych pamiątek związanych z walkami Polaków, bogatą kolekcję broni, obrazy, rzeźby oraz zbiory biblioteczne. Co się stało z tą kolekcją? Generał Jan Henryk Dąbrowski zmarł w Winnej Górze 6 czerwca 1818 roku, ale przed śmiercią zdążył spisać testament, na mocy którego cenne pamiątki przeszły na własność Królewskiego Towarzystwa Przyjaciół Nauk w Warszawie, gdzie były eksponowane. Po klęsce powstania listopadowego w 1831 roku Imperium Rosyjskie urosło w siłę, a zaborca starał się za wszelką cenę zniszczyć wszystko, co miało związek z Polską, jej historią i kulturą. W ten sposób, na blisko 90 lat, zrabowany skarb generała trafił do Petersburga, jak również do prywatnej kolekcji broni cara Mikołaja I w Carskim Siole. Niestety zbiory zostały rozdzielone, a o dalszych losie wielu pamiątek po generale nic nie wiadomo. Dopiero na mocy postanowień traktatu ryskiego, od 1921 roku, strona polska mogła czynić kroki w celu odzyskania zrabowanej kolekcji. Niestety do Polski wróciły tylko niektóre z tych przedmiotów i trafiły one do różnych instytucji. Kilkanaście lat później na zawsze zostały utracone. W trakcie II wojny światowej niemal doszczętnie spłonęły zbiory przechowywane w Archiwum Akt Dawnych, część przepadła w trakcie wojennej zawieruchy, a tylko ułamek generalskiej kolekcji przetrwał do dziś.

Majątkiem w Winnej Górze po śmierci J.H. Dąbrowskiego zajął się pułkownik Ludwik Sczaniecki, który został też opiekunem prawnym małoletniego syna generała, Bronisława. Potomek twórcy Legionów zamieszkał w Winnej Górze dopiero w 1837 roku i, wzorem ojca, angażował się w działalność niepodległościową, był powstańcem, brał udział w bitwach pod Miłosławiem i Wrześnią. Zmarł 2 kwietnia 1880 roku w Winnej Górze. Pozostawił po sobie kolekcję cennych monet. To on był pomysłodawcą i fundatorem, mieszczącego się w winnogórskim lesie, „Krzyża Wolności”, który był rodzajem hołdu i podziękowania dla generała. Krzyż na leśnym wzgórzu stanął w 1861 roku, później, ze względu na zły stan, został przez mieszkańców wsi zastąpiony nowym, który również przez lata uległ zniszczeniu. Istniejący dziś 25-metrowy krzyż został postawiony z nakładów samorządu w 2014 roku. Żona Bronisława zmarła 16 lat po jego śmierci, ale w Kuflewie, w Rosji, gdzie władze carskie zabroniły pobytu synowi generała. I choć rodzina Weroniki Dąbrowskiej z Łąckich rościła sobie prawa do majątku w Winnej Górze, to ostatecznie dobra przejął jego siostrzeniec Napoleon Ksawery Mańkowski, a następnie jego syn Henryk. I w tym miejscu rozpoczyna się opowieść o drugim skarbie z Winnej Góry.

Skarb Mańkowskiego

Już na początku XX wieku pojawiły się plany budowy nowego dworu. Gdy Jan Henryk Dezydery Mańkowski przejmował majątek w Winnej Górze pałac był w złym stanie technicznym i nadawał się do rozbiórki, która miała miejsce w 1908 roku. Ciekawostką niewątpliwie pozostaje fakt, że choć generał Jan Henryk Dąbrowski został pochowany w kościele w Winnej Górze, to zgodnie z wolą rodziny z ciała wyjęte zostało serce, które trafiło do urny. Urna ta została zamurowana we wnęce jednej z pałacowych ścian, co stanowiło pewien problem podczas prowadzonych prac rozbiórkowych. Na długie lata znalazła ona swoje miejsce w krakowskim Muzeum Narodowym, gdzie przekazano ją w formie depozytu. Dopiero w 1997 roku przeniesiono ją do Krypty Zasłużonych Wielkopolan przy kościele św. Wojciecha w Poznaniu. W tej samej krypcie złożone są prochy m.in. Józefa Wybickiego i Antoniego Kosińskiego, współtwórców Legionów Polskich we Włoszech, czyli notabene przyjaciół Dąbrowskiego.

Wracamy jednak do Henryka Mańkowskiego, który w 1911 roku zakończył budowę nowego dworu w Winnej Górze. Budynek z kolumnowym portykiem szybko nazwano pałacem i taka nazwa funkcjonuje do dziś. Najwyraźniej architekt Stanisław Borecki trochę zagalopował się przy tworzeniu projektu dworu. Poza dobrami winnogórskimi Henryk Mańkowski odziedziczył także kolekcję monet po swoim wuju Bronisławie Dąbrowskim. Nie wiadomo, jak potoczyłyby się losy tej kolekcji, gdyby nie fakt, że Henryk Mańkowski numizmatyką interesował się jeszcze w czasach, gdy był nastolatkiem. Wtedy też poznał hrabiego Stanisława Colonna-Walewskiego, autora książki „Trojaki koronne Zygmunta III od 1588 do 1624”, kolekcjonera numizmatów. Wiadomo, że wdowa po hrabim Walewskim w 1890 roku sprzedała zbiór liczący około 3,5 tysiąca monet hrabiemu Andrzejowi Potockiemu z Krzeszowic, ale wcześniej część kolekcji zakupił Mańkowski. Dziedzicowi Winnej Góry imponowały zbiory numizmatów znanych polskich kolekcjonerów, dlatego w kolejnych latach sukcesywnie powiększał własną kolekcję, kupując monety od Gustawa Soubise-Bisiera, hrabiego Kazimierza Sobańskiego czy w krakowskim antykwariacie prowadzonym przez Władysława Bartynowskiego. Przez ręce Mańkowskiego niejednokrotnie przechodziły cenne znaleziska z regionu, w tym część skarbu wykopanego w 1907 roku w Dzierżnicy. Na krótko prawnuk Dąbrowskiego stał się właścicielem srebrnych ozdób kobiecych z tego właśnie skarbu. Jest też wysoce prawdopodobne, że część znalezionych monet również zasiliła kolekcję słynnego numizmatyka. Henryk Mańkowski kolekcjonował głównie monety polskie, a skarb z Dzierżnicy to przede wszystkim arabskie dirhemy oraz ułamki monet bizantyjskich i zachodnioeuropejskich. Nie dziwi zatem fakt, że gdy Mańkowski zmagał się z problemami finansowymi, to właśnie monety wybite poza granicami Polski, ale i bony wojenne czy inne wartościowe przedmioty, zostały spieniężone w pierwszej kolejności. Zbiór liczący przeszło 10 tysięcy monet został poważnie uszczuplony. Warto dodać, że Henryk Mańkowski był prezesem Towarzystwa Numizmatycznego w Krakowie i autorem publikacji „Fałszywe monety polskie”, wydanej już po jego śmierci. Nie bez znaczenia był fakt, że w swoich zbiorach posiadał także kolekcję XIX-wiecznych falsyfikatów rzadkich monet m.in. Stefana Batorego, Zygmunta III Wazy i Jana III Sobieskiego, za fałszerstwo których odpowiedzialny był warszawski medalier Józef Majnert.

Henryk Mańkowski zmarł w Winnej Górze 17 października 1924 roku, pozostawiając po sobie znaczącą, choć już zdziesiątkowaną, kolekcję drogocennych monet. Na szczególną uwagę zasługuje fakt, że w pierwszym ćwierćwieczu XX wieku w Winnej Górze funkcjonował pieniądz dominialny, czyli środki płatnicze wyemitowane przez właściciela ziemskiego, którymi można było płacić za towary i usługi w obrębie majątku. Był to prywatny pieniądz Henryka Mańkowskiego. Cynkowe monety wybite zostały w 1917 roku, na awersie wybito herb Zaremba i napis „H.Mańkowski”, a na rewersie znalazł się rok emisji, nominał i napis „Winnogóra”. Po śmierci dziedzica Winnej Góry majątkiem zajęła się córka Krystyna i jej mąż Antoni Edmund Maria Starzeński, który w okresie kryzysu gospodarczego wyprzedał część kolekcji zgromadzonej przez teścia. Szczęściem należy nazwać fakt, że Henryk Mańkowski około 2 tysiące monet za życia podarował do różnych muzeów.

Do wybuchu II wojny światowej w winnogórskim pałacu mieszkał syn Henryka Andrzej Franciszek Ksawery, który wraz z nastaniem wojny otrzymał powołanie do wojska, jednak wrócił do pałacu dość szybko, by przejść rekonwalescencję po poważnym postrzeleniu. W sprowadzeniu ciężko rannego męża do Winnej Góry Klementynie pomogli… oficerowie Wermachtu, którzy we wrześniu 1939 roku zamieszkali w pałacu, a którzy żywili niechęć do Hitlera i negowali jego poczynania. W grudniu tego samego roku Mańkowscy zostali wypędzeni przez gestapo, a pałac przeznaczono na posiadłość feldmarszałka Wilhelma Keitla, nazistowskiego zbrodniarza, szefa Naczelnego Dowództwa Wermachtu, odpowiedzialnego za liczne zbrodnie wojenne.

Mańkowscy przeżyli wojnę i oboje zmarli poza granicami w pierwszych latach XXI wieku. Do Winnej Góry nie mieli po co wracać, ponieważ ich majątek został po wojnie znacjonalizowany. Właściciele zostali wywłaszczeni, a pałac wraz z okolicznymi dobrami przeszedł na własność Skarbu Państwa.

W czasie wojny Niemcy ogołocili pałac z wszystkich cenniejszych przedmiotów. Co zginęło? Ich łupem padła kolekcja malarstwa, cenne zbiory numizmatyczne, zabytkowe barokowe meble gdańskie oraz porcelana. Na liście zrabowanych z Winnej Góry dzieł znalazł się obraz Wojciecha Kossaka „Woły przy pługu”. W 2004 roku na aukcji Desy pojawił się obraz Kossaka, jednak Desa skrupulatnie sprawdza pochodzenie dzieł sztuki i nie pozwala sobie na wystawienie na aukcji obrazu z niepewnego źródła. Ponieważ dzieło zrabowane w czasie wojny z pałacu w Winnej Górze istnieje tylko w spisie, trudno nawet przypuszczać, że może być tym samy obrazem, który Desa sprzedała za 15 tysięcy złotych. Większość skarbów Henryka Mańkowskiego, podobnie jak generała Dąbrowskiego, przepadła bezpowrotnie.