695 lat temu Krzyżacy spalili Środę, a klęskę ponieśli pod Niezamyślem

Zakon Szpitala Najświętszej Marii Panny Domu Niemieckiego w Jerozolimie powstał z myślą o niesieniu pomocy chorym i rannym Niemcom. Bractwo rycerskie szybko otrzymało status pełnego zakonu rycerskiego, a jego wyróżnikiem był biały płaszcz z czarnym krzyżem. Rycerze-mnisi otrzymali wiele przywilejów i całkiem spory majątek. Na tym jednak nie poprzestali – na początku XIII wieku zakon krzyżacki był już potęgą i przejmował kontrolę nad kolejnymi obszarami. Sto lat później zakon był odpowiedzialny za pierwszą dziejową katastrofą Środy.

Krzyżacy w Polsce

Dziś, gdy mówimy o zakonie krzyżackim, widzimy jego potęgę patrząc na okazałe zamki w Malborku czy Golubiu-Dobrzyniu. Krzyżaków znamy z opowieści o bitwie pod Grunwaldem, wycieczek do Torunia i z lekcji języka polskiego, podczas których omawiano dzieło Henryka Sienkiewicza. Zarówno Malbork, jak i Grunwald czy Toruń to miejscowości leżące w północnej części Polski, dlatego rzadko zakon kojarzony jest z innymi terenami. Jednak żądza władzy i chęć zdobycia kolejnych ziem sprawiły, że, zamiast bronić polskich ziem przed pogańskimi Prusami, rycerze z czarnymi krzyżami na płaszczach wzniecali krwawe bitwy i wojny z Polakami. W 1327 roku wybuchła, trwająca 5 lat, wojna polsko-krzyżacka. Rycerze spod znaku krzyża powoli starali się przejąć ziemie położone bardziej na południe. W 1330 roku spalili Radziejów, a rok później już okupowali całe Kujawy. Tylko w 1331 roku zakon krzyżacki przeprowadził trzy kampanie wojenne przeciwko Polsce, wędrując w głąb kraju. To właśnie jedna z tych krucjat doprowadziła do zagłady Środy.

Ocalał kościół

Zakon krzyżacki sprzymierzył się z wrogim Polsce władcą Czech Janem Luksemburskim, a ziemie nad Wartą i Obrą stanowiły dla zakonu łakomy kąsek. Nic więc dziwnego, że rycerze częściej zaczęli bywać w tym rejonie, chcąc zawładnąć terenami dzielącymi ich od sprzymierzeńców. Konflikt między Królestwem Polskim, wspieranym przez Wielkie Księstwo Litewskie i Królestwo Węgier, a zakonem krzyżackim wspieranym przez Królestwo Czech i księstwa mazowieckie, przybierał na sile. Krzyżacy napadali i grabili kolejno miejscowości leżące w południowej części dzisiejszego województwa kujawsko-pomorskiego i w północnej części wielkopolskiego, a ich głównym celem był Kalisz. W ten sposób zakon pod wodzą marszałka Dietricha von Altenburga zajął Bydgoszcz i próbował zająć Inowrocław (udało się to dopiero 26 kwietnia 1332 roku). Następnie rycerze krzyżaccy spalili Słupcę i dokonali najazdu na Pyzdry, gdzie schronił się królewicz Kazimierz, syn Władysława Łokietka. Królewicz zdołał, z pomocą mieszczan, uciec, ale Pyzdry zostały spalone. Bitwę stoczono 27 lipca 1331 roku, a już następnego dnia Krzyżacy dotarli do Środy, która otoczona była jedynie wałem ziemnym z drewnianą palisadą. Miasto, którego lokację przyjmuje się na drugą połowę XIII wieku, zostało spalone. Z relacji świadka, wójta średzkiego, który był jednym ze 126 świadków przesłuchanych w 1339 roku podczas procesu warszawskiego (sąd papieski rozpatrywał spór o zagarnięte przez Krzyżaków ziemie) wynika, iż jedynym obiektem, który nie został spalony, był kościół pod wezwaniem Wniebowzięcia Najświętszej Marii Panny. Nie jest prawdą, że był on wtedy jedynym murowanym budynkiem w mieście. Murowana fara, która zyskała później rangę kolegiaty, została wzniesiona prawie sto lat później. Powód, dla którego Krzyżacy oszczędzili obiekt sakralny był bardziej prozaiczny – miał tę samą patronkę co zakon – Najświętszą Marię Pannę. Warto w tym miejscu zwrócić uwagę na fakt, że Środa stała się wyjątkiem. W innych miastach kościoły zamieniano w popiół.

Bohaterowie z Zaniemyśla

695 lat temu, po barbarzyńskiej napaści Krzyżaków na Środę, rycerze ci ruszyli zajmować kolejne miasta i osady. Część podążyła w kierunku Kostrzyna, a część w stronę Niezamyśla. Ta mała wieś, będąca własnością rodu Doliwów, później została włączona do Zaniemyśla. Po Pyzdrach i Środzie zdobycie Niezamyśla wydawało się być przysłowiową „bułką z masłem”, jednak miejscowa ludność przygotowała dla barbarzyńców niespodziankę. Szybko usypano wały, przygotowano zasadzki w zaniemyskich lasach, a król Łokietek przysłał posiłki w postaci kilkuset uzbrojonych wojów. Konna szarża Krzyżaków napotkała opór, a miejscowi, choć nie mieli przewagi liczebnej, doskonale znali topografię terenu, przez co skuteczniej mogli zadawać ciosy najeźdźcy. Trzytysięczna armia wroga została rozgromiona, a ci co przeżyli, musieli salwować się ucieczką. Resztki krzyżackich sił ruszyły w kierunku Gniezna. W tym czasie rycerze z krzyżami na białych płaszczach, którzy wcześniej brali udział w napaści na Środę, spalili Kostrzyn, Pobiedziska i Kłecko, a następnie podążali w kierunku Gniezna, gdzie ich celem miało być zagarnięcie ciała św. Wojciecha. Ostatecznie musieli zadowolić się zrabowanym złotem i innymi kosztownościami.

Widać było, że klęska poniesiona pod Niezamyślem, brak ciała św. Wojciecha, niemożność pojmania syna Łokietka i wcześniejsza klęska w walkach o Inowrocław sprawiły, że Krzyżacy zaczęli wycofywać się na północ paląc po drodze wsie i miasteczka, m.in. Żnin i Radziejów. Następnie, po podziale wojsk, część ruszyła na Brześć Kujawski. Król Polski wykorzystał rozdział sił i uderzył najpierw w mniejszą część armii wroga, a następnie stoczył bitwę pod Płowcami, co doprowadziło do wstrzymania krzyżackiej ofensywy.

Skutecznie przeprowadzony atak na Środę najprawdopodobniej wymusił na późniejszym władcy, Władysławie Jagielle, budowę murów obronnych, które przez kolejne stulecia broniły dostępu do miasta.